Czy fluor jest szkodliwy? Fluor w paście według WHO i PTS

Kiedy fluor szkodzi?

O skutkach decydują dawka i czas ekspozycji. Nadmiar to jednorazowo duża dawka albo lata połykanej pasty w dzieciństwie. Próg stanowi dawka określana jako prawdopodobnie toksyczna (PDT), czyli 5 mg fluoru na kg masy ciała (G.M. Whitford, 1990). Wymaga ona natychmiastowej interwencji.

Polskie Towarzystwo Stomatologiczne (PTS) zwraca uwagę, że fluor ma „wysoką cytotoksyczność” i „małą różnicę między dawką toksyczną i dawką leczniczą”, dlatego wymaga „inteligentnego postępowania”. Rozróżnia się dwa rodzaje szkody:

• ostre zatrucie: jednorazowa duża dawka, po której pojawiają się nudności, bóle brzucha, wzmożone ślinienie i wymioty, a także ból głowy i osłabienie;
• przewlekły nadmiar: lata nadmiaru w okresie rozwoju zębów, który prowadzi do fluorozy.

Pasta użyta zgodnie z zaleceniami nie przekracza żadnego z tych progów.

Czym jest fluoroza zębów i kogo dotyczy?

Fluoroza dotyczy dzieci, nie dorosłych. Powstaje wyłącznie w okresie tworzenia szkliwa, czyli głównie poniżej 6. roku życia, kiedy zęby jeszcze się kształtują. Dorosły z wykształconymi zębami nie nabawi się jej od pasty.

Zmiana ma postać kredowobiałych lub brunatnych plam, czyli tak zwanego szkliwa plamkowego. W cięższych przypadkach pojawiają się ubytki szkliwa. Nasilenie zależy od stężenia fluorków w wodzie, czasu ekspozycji i diety.

Czym jest fluoroza szkieletowa?

To skutek wieloletniego picia wody o wysokim stężeniu fluorków, a nie mycia zębów. WHO przyjmuje 1,5 mg/l jako wartość wytyczną fluorków w wodzie pitnej.

Po co fluor w paście do zębów?

Fluor działa miejscowo: wzmacnia szkliwo, pomaga odbudować początkowe ubytki i osłabia bakterie próchnicotwórcze.

• Wzmacnia: fluorek łączy się z hydroksyapatytem szkliwa i tworzy fluorapatyt, który lepiej znosi działanie kwasów.
• Odbudowuje: hamuje demineralizację i wspiera remineralizację szkliwa.
• Osłabia bakterie: blokuje enzym enolazę, a przez to hamuje metabolizm bakterii próchnicotwórczych.

Stężenie ma znaczenie. Pasta 1500 ppm chroni przed próchnicą o ok. 15% skuteczniej niż słabsza, o stężeniu 1000 ppm (leki.pl).

Ile fluoru jest w paście i innych produktach?

Zwykła pasta zawiera 1000–1500 ppm fluorku. Skrót ppm oznacza części na milion, czyli w paście miligramy fluoru na kilogram pasty.

Łatwo to przeliczyć na porcję: w gramie typowej pasty dla dzieci jest 1 mg fluoru. Inne produkty mają stężenia od ułamka do ponad dwudziestokrotności tej wartości.

Lakier nakłada stomatolog podczas fluoryzacji zębów w gabinecie. Płukanka uzupełnia pastę, a szczegóły opisuje wpis o płynie do płukania z fluorem.

Ile pasty z fluorem nakładać dziecku?

Im młodsze dziecko, tym mniejsza porcja, a stężenie pasty do 6. roku życia zostaje to samo. Ilości wynikają z rekomendacji PTS z 2022 r.:

Od 6. roku życia dzieci i dorośli myją zęby pastą 1450 ppm, bo wtedy okres ryzyka fluorozy się kończy. Pasta z fluorem obowiązuje już przy zębach mlecznych, od pierwszego zęba.

Patrzę na porcję na szczoteczce, a nie na napis „dla dzieci” czy „bez fluoru” na tubce. Ilość to jedyna dźwignia bezpieczeństwa, którą rodzic ma w ręku. Dorosły nakłada pastę dziecku, dopóki dziecko samo nie nauczy się jej wypluwać.

Co zrobić, gdy dziecko połknie pastę?

Połknięcie porcji, jaką nakłada się do mycia, nie wymaga żadnego działania.

Pokazuje to prosty rachunek. Dla dziecka o masie 12 kg prawdopodobnie toksyczna dawka to 60 mg fluoru, czyli ok. 60 g pasty dla małych dzieci. Porcja wielkości ziarna ryżu to ok. 600 razy mniej.

Inaczej jest, gdy dziecko zje dużą ilość, na przykład część tubki. W takiej sytuacji:

1. Zadzwoń do lekarza albo do ośrodka toksykologicznego.
2. Podaj masę dziecka, rodzaj pasty i szacowaną ilość, którą zjadło.
3. Zadzwoń tym pilniej, jeśli pojawią się nudności, bóle brzucha, wzmożone ślinienie lub wymioty.

Domowych sposobów na „odtrucie” nie stosuj, decyzję o dalszym postępowaniu zostaw lekarzowi.

Jak fluor wpływa na mózg i resztę organizmu?

Przy stężeniach z pasty i z wody spełniającej normy nie ma dowodów na szkodliwy wpływ fluoru na organizm, w tym na mózg. Takie tezy krążą w sieci jako hasła z jednego zdania. Konkret24 (TVN24) nazywa je „jednozdaniowymi mitami”, a eksperci przestrzegają przed takimi uproszczeniami.

• Rak i choroby serca: nie ma dowodów na związek z pastą ani wodą z kranu.
• Glin w mózgu: teza o jego odkładaniu przez fluor nie ma oparcia w stężeniach z pasty.
• Niższe IQ: badania dotyczą dzieci pijących wodę o stężeniu fluorków powyżej 1,5 mg/l, a nie pasty używanej zgodnie z zaleceniami (leki.pl).

Fluor trafia też do wody pitnej, bo w niektórych krajach wodę się fluoryzuje. Fluoryzacja wody do 0,7–1 mg/l zmniejsza ryzyko próchnicy o 20–40%.

Czy pasta bez fluoru to bezpieczniejszy wybór?

Nie. Nadmiaru fluoru unika się ilością pasty, nie jej składem. Fluor działa przeciw próchnicy głównie miejscowo, więc pasta bez niego tylko czyści: nie remineralizuje szkliwa i nie cofnie próchnicy w początkowej fazie.

Hasła „naturalna” i „bez chemii” na opakowaniu nic nie mówią o ochronie przed próchnicą. W składzie szukam fluorku sodu albo aminofluorku.

Jak myć zęby, żeby fluor zadziałał?

Fluor działa tak długo, jak zostaje na szkliwie, więc liczy się kontakt, a nie większa porcja pasty. Zdrowe zęby chronią proste nawyki:

• Myj zęby pastą z fluorem 2 razy dziennie przez 2 minuty (FDI zaleca szczotkowanie dwa razy na dobę).
• Wypluj pianę i nie płucz ust wodą, żeby fluor został na zębach.
• Przy szczoteczce sonicznej stosuj tę samą ilość pasty i ten sam czas mycia, bo zmienia się tylko rozprowadzenie pasty.
• Traktuj irygator do zębów jako dodatek: czyści przestrzenie międzyzębowe, ale nie dostarcza fluoru, więc pasty nie zastępuje.
• Nie zastępuj pasty płukanką.

Teksty mają charakter informacyjny i nie zastępują badania ani porady lekarza dentysty.