W skrócie
Zgryz krzyżowy to poprzeczna wada zgryzu: dolne zęby zachodzą na zewnętrzną stronę górnych, zamiast chować się pod nimi. Zwykle bierze się ze zbyt wąskiej szczęki. O leczeniu decyduje wiek i budowa kości. U dziecka, którego kości jeszcze rosną, szczękę poszerza się aparatem bez operacji, a zaczynać można już w wieku 5-6 lat. Dorosły z wadą kostną często potrzebuje leczenia ortodontyczno-chirurgicznego.
Jak wygląda zgryz krzyżowy w porównaniu z prawidłowym?
W prawidłowym zgryzie górne zęby przykrywają dolne na 1/3-1/2 ich wysokości, jak pokrywka pudełka. Przy zgryzie krzyżowym ten układ jest odwrócony.
- Zgryz prawidłowy: górny łuk zębowy jest nieco szerszy i obejmuje dolny z zewnątrz.
- Zgryz krzyżowy: w jednym lub kilku miejscach dolne zęby wychodzą na zewnątrz górnych.
Wada zgryzu krzyżowa nie musi obejmować całego uzębienia. Czasem dotyczy pojedynczych zębów, czasem grupy zębów albo całej połowy łuku. Nazywa się ją poprzeczną, bo chodzi o szerokość łuków: górny jest węższy, niż powinien, względem dolnego. Za górny łuk odpowiada szczęka, za dolny żuchwa, i właśnie ta różnica szerokości decyduje o tym, jak zęby się zamykają.
Jakie są rodzaje zgryzu krzyżowego?
Wyróżnia się trzy rodzaje: boczny (jedno- lub obustronny), przedni i całkowity. Lokalizacja wady decyduje o tym, co widać i jak się ją leczy.
| Rodzaj | Które zęby | Co widać |
|---|---|---|
| Boczny | przedtrzonowce i trzonowce, po jednej lub po obu stronach | przy wadzie jednostronnej żuchwa przesuwa się w bok, żeby zęby mogły się zetknąć |
| Przedni | siekacze i kły | pojedyncze górne siekacze lub kły stoją za dolnymi |
| Całkowity | połowa łuku | połowa dolnego łuku zachodzi na górny |
Odwrotnością zgryzu krzyżowego jest zgryz przewieszony.
Jak często zgryz krzyżowy występuje u dzieci?
W piśmiennictwie zgryz krzyżowy boczny stwierdza się średnio u 8-18% dzieci. W badaniu opublikowanym w Nowej Stomatologii w 2004 r. przebadano uczniów białostockich szkół podstawowych w wieku 7-12 lat. Wadę miało 12,1% z nich.
Inne polskie badania cytowane w tej samej pracy dały wyższe wyniki: zespół Grzybowskiej-Substelnej podał 21,94%, a zespół Mycek-Stopki 20,3%. Wynik zależy więc od badanej grupy.
W białostockim badaniu odsetek rósł z wiekiem: od 6,8% u dziewięciolatków do 17,8% u dwunastolatków. Wada częściej dotyczyła chłopców (13,6%) niż dziewcząt (10,5%). Wzrost przypada na okres uzębienia mieszanego, czyli wymiany zębów mlecznych na stałe.
Skąd się bierze zgryz krzyżowy?
Najczęściej ze zwężonego górnego łuku, a na zwężenie składają się geny i nawyki z pierwszych lat życia. Rzadziej przyczyną jest poszerzenie łuku dolnego.
- Dziedziczna zbyt wąska szczęka przy szerokiej żuchwie.
- Oddychanie przez usta: język układa się nisko i nie poszerza podniebienia, więc szczęka nie dostaje bodźca do wzrostu na szerokość.
- Ssanie smoczka lub kciuka po ukończeniu 2-3 lat, które uciska podniebienie i zwęża górny łuk.
- Przedwczesna utrata zębów mlecznych, po której zęby stałe wyrzynają się nieprawidłowo.
Wśród czynników miejscowych decydującą rolę odgrywa ustny tor oddychania. Prowadzić do niego może na przykład przerost migdałka gardłowego. Rodzic nie musi więc szukać winy w smoczku: nawyk to tylko jeden z kilku składników. Dlaczego mleczaki leczy się, choć i tak wypadną, wyjaśnia tekst o skutkach przedwcześnie straconych zębów mlecznych.
Jak zauważyć zgryz krzyżowy u dziecka?
Najprościej poprosić dziecko, żeby złączyło zęby w naturalnej pozycji, i sprawdzić, czy górne przykrywają dolne na całym obwodzie. Dolne zęby widoczne na zewnątrz górnych to sygnał do wizyty u ortodonty.
Na wadę mogą wskazywać też:
- bródka przesunięta w bok,
- asymetria dolnej części twarzy,
- żucie wyłącznie na jedną stronę,
- oddychanie przez usta,
- trzaski w stawie skroniowo-żuchwowym,
- linia pośrodkowa (linia między siekaczami) przesunięta względem dolnej.
Wadę często jako pierwszy zauważa logopeda, bo dziecko ma kłopot z wymową albo oddycha przez usta. Obserwacja w domu nie jest diagnozą, a decyzję podejmuje ortodonta po badaniu. Ból, trzaski w stawie lub wyraźna asymetria twarzy to powód, żeby nie czekać z wizytą.
Dlaczego ortodonta nie czeka na zęby stałe?
Bo u rosnącego dziecka szczękę da się poszerzyć, a przesunięcie żuchwy bywa jeszcze czynnościowe, czyli mięśniowe, i po poszerzeniu się cofa. Poszerzanie (ekspansję) szczęki zaczyna się więc bez czekania na zęby stałe.
Czynnościowe przemieszczenie żuchwy polega na tym, że gdy górny łuk jest za wąski, żuchwa ucieka w bok i pozwala zębom się zetknąć. Pokazuje to przykład opisany na mamaortodonta.pl. U 9-letniego chłopca z prawostronnym zgryzem krzyżowym bocznym linia pośrodkowa była przesunięta o ok. 3 mm. Po ok. 3 miesiącach całodobowego noszenia aparatu do ekspansji (Bioblok) wróciła na miejsce, co potwierdziło, że przesunięcie było czynnościowe. To jeden pacjent, więc nie jest to norma.
Gdy wada zostaje, jej skutki narastają. U małego dziecka nieleczona wada prowadzi do krzywego wzrostu żuchwy, a u nastolatka widać bródkę przesuniętą w jedną stronę. Nieleczony zgryz krzyżowy boczny może też zaburzać pracę stawów skroniowo-żuchwowych (przeskakiwanie krążków stawowych, różne napięcie mięśni żucia) i prowadzić do asymetrii twarzy. Dzieci z tą wadą mają mniejszą maksymalną siłę zwarcia i słabszą pracę mięśni po stronie wady (praca Razaviego).
Do słów „samo się ułoży” podchodzę sceptycznie. Na miejscu rodzica zadałbym ortodoncie dwa pytania: czy żuchwa przesuwa się czynnościowo i co się stanie, jeśli poczekamy rok.
Jak leczy się zgryz krzyżowy u dzieci i u dorosłych?
U dziecka poszerza się szczękę aparatem, a u dorosłego z wadą kostną sam aparat przesuwa tylko zęby, nie kości, więc dochodzi chirurgia. Bez operacji zwykle leczy się dzieci oraz dorosłych z wadą zębową.
| Kryterium | Dziecko | Dorosły |
|---|---|---|
| Cel | poszerzenie szczęki | przesunięcie zębów lub korekta kości |
| Aparaty | płytka rozszerzająca, aparat Schwarza, potem aparat stały | aparat stały, nakładki, chirurgia ortognatyczna przy wadzie kostnej |
| Współpraca specjalistów | ortodonta, logopeda, laryngolog | ortodonta, chirurg |
| Czy bez operacji | zwykle tak | przy wadzie kostnej często nie |
Płytka rozszerzająca górny łuk i aparat Schwarza to aparaty ruchome, którymi koryguje się zgryz krzyżowy boczny. Dzieci z tą wadą często mają za sobą historię laryngologiczną, terapię logopedyczną i utrwalone oddychanie przez usta, dlatego leczenie jest zespołowe. Wczesną diagnostykę najlepiej zrobić w wieku 7-8 lat. Jak wybiera się aparat ortodontyczny dla dziecka, opisano osobno.
Ile trwa leczenie zgryzu krzyżowego?
To zależy od rodzaju wady, wieku pacjenta i noszenia aparatu, a ogólnej liczby miesięcy nie da się obiecać. W opisanym przypadku 9-latka wyraźna poprawa pojawiła się po ok. 3 miesiącach ekspansji, a potem przyszedł kolejny etap leczenia. Szybkich efektów nie obiecuje rzetelny ortodonta.
Czy po leczeniu potrzebny jest retainer?
Tak, poszerzoną szczękę i ustawione zęby trzeba utrzymać, bo po ekspansji opisywano nawroty. Z drugiej strony zespół Renata Rodriguesa de Almeidy opisał w Journal of Applied Oral Science w 2012 r. pacjenta, u którego korekta zgryzu krzyżowego bocznego była stabilna 21 lat po leczeniu. To jeden przypadek, a nie badanie na grupie, więc retencji się nie pomija. Czas noszenia i rodzaje opisuje tekst o retainerze po aparacie.
Czym zgryz krzyżowy przedni różni się od przodozgryzu?
W zgryzie krzyżowym przednim odwrotnie zachodzą pojedyncze siekacze lub kły, a przy przodozgryzie (progenii) wysunięta jest cała żuchwa i dominuje broda. Przodozgryz jest często dziedziczny. Rodzic, który widzi dolne zęby przed górnymi, powinien ustalić u ortodonty, o którą wadę chodzi. Różnice i leczenie opisuje tekst o przodozgryzie i progenii.
Czy zgryz krzyżowy u dorosłego można leczyć nakładkami?
Tak, jeśli wada jest zębowa: leczenie dorosłych obejmuje wtedy aparat stały albo nakładki. Przy wadzie kostnej ortodonta rozważa chirurgię. Jak działają przezroczyste nakładki ortodontyczne i jakie mają ograniczenia, opisano osobno.
