W skrócie
Pantomogram (zdjęcie pantomograficzne, RTG panoramiczne, OPG) to jedno płaskie zdjęcie rentgenowskie wszystkich zębów, szczęki, żuchwy, stawów skroniowo-żuchwowych i zatok. Wymaga skierowania zawsze, także w prywatnej pracowni. Zwykle wystawia je dentysta, często na tej samej wizycie, na której robi zdjęcie. Na NFZ pantomogram przysługuje tylko w powiązaniu z leczeniem, a sama ekspozycja trwa kilkanaście sekund.
Co widać na pantomogramie?
Widać na nim oba łuki zębowe naraz: zęby razem z korzeniami, także zęby zatrzymane, kości szczęk i żuchwy, stawy skroniowo-żuchwowe oraz część zatok. Zdjęcie robi pantomograf, którego głowica obraca się wokół głowy pacjenta.
Lekarz ocenia na takim zdjęciu między innymi:
- zęby zatrzymane, na przykład ósemki,
- próchnicę, także tę, której nie widać w zwykłym badaniu,
- zanik kości przy chorobach przyzębia,
- położenie korzeni i ich złamania,
- przebieg kanałów oraz efekt leczenia kanałowego,
- torbiele i ziarniniaki.
Zmiany zapalne i nowotworowe bywają na zdjęciu widoczne, ale ich rozpoznanie wymaga dalszej diagnostyki. Samego obrazu nie odczytuje się na własną rękę: robi to lekarz, a w pracowni można zwykle zamówić opis radiologiczny.
Pantomogram to też RTG, ale nie to samo co zdjęcie punktowe (wewnątrzustne). Zdjęcie punktowe obejmuje od 1 do 4 sąsiednich zębów i pokazuje je dokładniej. Panorama ogarnia całość kosztem szczegółów. Jest zdjęciem warstwowym, więc struktury poza badaną warstwą mogą być niewidoczne, a obraz jest powiększony średnio o 15%. Dlatego nie zastępuje zdjęcia punktowego, gdy trzeba ocenić pojedynczy ząb.
Kiedy dentysta zleca pantomogram?
Zwykle przed większym leczeniem, przy chorobach przyzębia i po urazie. Zdjęcie bywa potrzebne, choć nic nie boli: pokazuje to, czego nie widać w zwykłym badaniu, na przykład zęby zatrzymane czy zanik kości.
Typowe wskazania:
- leczenie ortodontyczne,
- leczenie protetyczne,
- leczenie implantologiczne,
- usunięcie zębów, zwłaszcza zatrzymanych ósemek,
- choroby przyzębia,
- uraz szczęki,
- kamica ślinianek,
- wykluczenie ogniska zapalnego przed niektórymi operacjami, na przykład zaćmy.
Nie ma ustawowego terminu ważności zdjęcia ani jednej normy, jak długo wynik zostaje aktualny. O tym, czy zdjęcie wystarczy, czy trzeba zrobić nowe, decyduje lekarz. Nowe zdjęcie uzasadnia usunięcie zęba, leczenie kanałowe albo szybko postępująca choroba przyzębia.
Czy na pantomogram trzeba mieć skierowanie?
Tak, zawsze, także w prywatnej pracowni. Wymóg wynika z przepisów o bezpiecznym stosowaniu promieniowania jonizującego, a nie z tego, kto płaci za badanie.
Kieruje stomatolog, ortodonta albo chirurg szczękowy. W praktyce pantomogram zleca dentysta, bo na NFZ to świadczenie stomatologiczne, powiązane z leczeniem zębów. W gabinecie z własną pracownią RTG ten sam lekarz zwykle wystawia skierowanie i robi zdjęcie na jednej wizycie. Przyjście do pracowni bez skierowania oznacza dodatkową płatną konsultację.
Skierowanie zawiera:
- dane pacjenta,
- pieczątkę i podpis lekarza,
- cel badania.
Przed rejestracją zapytaj, czy pracownia przyjmie skierowanie od Twojego dentysty, także w formie elektronicznej, i czy cena obejmuje opis. Termin, do którego skierowanie można wykorzystać, też podaje pracownia.
Kiedy pantomogram jest na NFZ?
Bezpłatnie tylko w powiązaniu z leczeniem, nie na życzenie i nie jako badanie przeglądowe. Częstotliwość zależy od wieku pacjenta i zakresu leczenia. Zasady wynikają ze świadczeń gwarantowanych, które zestawia Dentonet.
| Kto i po co | Jak często |
|---|---|
| Dorośli, leczenie kanałowe albo przed leczeniem protetycznym | raz na 5 lat |
| Chirurgia stomatologiczna i periodontologia | raz na 3 lata |
| Dzieci 5–18 lat, uzasadnienie medyczne | raz na 3 lata |
| Leczenie ortodontyczne dziecka | 2 razy w całym leczeniu |
| Tomografia CBCT | brak w koszyku |
Od stycznia 2025 r. u dorosłych nie jest to badanie na życzenie. W chirurgii i periodontologii wchodzi w grę na przykład przy zmianach w kościach szczęk, zapaleniu przyzębia albo ogniskach infekcji, a u dzieci przy podejrzeniu nieprawidłowości rozwojowych zębów. W ortodoncji dziecka NFZ pokrywa dwa pantomogramy w całym leczeniu, a co jeszcze przysługuje, opisuje wpis o pantomogramie w leczeniu ortodontycznym dziecka.
Tomografia stożkowa nie jest osobnym świadczeniem w stomatologicznym koszyku NFZ. Jeśli lekarz ją zaleci, szykuj pieniądze na badanie prywatne.
Ile kosztuje pantomogram prywatnie?
Zwykle ok. 20–100 zł, zależnie od pracowni i miasta. Cenę podnosi opis radiologiczny. Ceny są orientacyjne. W cennikach zdjęcie i opis to często dwie osobne pozycje, więc pytaj o cenę z opisem i bez niego, zanim się zapiszesz.
Jak wygląda badanie i jak się przygotować?
Stoisz przy aparacie bez ruchu przez kilkanaście sekund, a wcześniej zdejmujesz metal z głowy i szyi. Innych przygotowań nie ma.
- Zdejmij kolczyki, okulary, piercing i aparat słuchowy. Wyjmij protezy ruchome i ruchomy aparat ortodontyczny.
- Załóż fartuch ochronny, czasem także kołnierz na tarczycę.
- Stań przy pantomografie i oprzyj brodę na podpórce.
- Zagryź jednorazowy ustnik i przyciśnij język do podniebienia.
- Nie ruszaj się, dopóki głowica nie skończy obrotu.
Głowica obraca się około 14 sekund, a całe badanie razem z ustawieniem trwa 5–10 minut. Obraz cyfrowy jest gotowy po kilku minutach, na przykład na płycie CD. Na zdjęcie z opisem czeka się nawet kilka dni. Jeśli poruszysz się podczas ekspozycji, zdjęcie trzeba powtórzyć, co oznacza kolejną dawkę. Badanie bywa niemożliwe, gdy nie da się utrzymać głowy nieruchomo, na przykład przy tikach albo chorobie Parkinsona.
Ile promieniowania daje pantomogram?
Kilka do kilkunastu mikrosiwertów (µSv): według LuxMed 7–12 µSv, czyli mniej więcej tyle, ile daje promieniowanie naturalne w Polsce przez 1–2 dni (średnio ok. 6,8 µSv dziennie).
Dla porównania pomiary jednego aparatu cyfrowego, które podaje implant-dentist.pl (dawka zależy od aparatu, dlatego wartość jest tu niższa):
| Badanie | Dawka |
|---|---|
| Pantomogram | ok. 5 µSv |
| Mała tomografia stożkowa (CBCT) | ok. 40 µSv |
| Tomografia komputerowa głowy w szpitalu | ok. 1000 µSv |
Czy pantomogram można zrobić w ciąży?
Zasadniczo nie. Ciąża, zwłaszcza pierwszy trymestr, to przeciwwskazanie względne. Wyjątkiem jest sytuacja konieczna, na przykład ciężki uraz, a wtedy zdjęcie robi się z pełną osłoną. Podejrzenie ciąży zgłoś przed badaniem. Jeśli z tego powodu odkładasz zdjęcie, sprawdź, co w tym czasie wolno leczyć i co przysługuje na NFZ, w tekście o leczeniu zębów w ciąży.
Od jakiego wieku robi się pantomogram dziecku?
Zwykle od 5 lat, młodszym dzieciom tylko wyjątkowo. Powody są dwa: ochrona przed promieniowaniem i to, że małe dziecko nie wytrzyma bez ruchu. U starszych dzieci zdjęcie służy kontroli rozwoju zębów i planowaniu leczenia ortodontycznego. Jakie wady rozpoznaje ortodonta, pokazuje wpis o rodzajach wad zgryzu.
Pantomogram czy tomografia CBCT?
Tomografia stożkowa jest dokładniejsza, bo daje obraz 3D, ale w rutynowej diagnostyce nie zastępuje pantomogramu. Zleca się ją, gdy obraz 2D nie wystarcza: przy implantach, trudnym leczeniu kanałowym i zębie zatrzymanym blisko nerwu. Kiedy przy leczeniu kanałowym wystarcza zdjęcie punktowe, a kiedy lekarz sięga po CBCT, opisuje tekst o przebiegu leczenia kanałowego.
